Szpakowska Małgorzata Libros

Minione stulecie było dla Polski czasem gwałtownych zmian: politycznych, społecznych, technologicznych. Był to także okres znacznych przemian obyczajowych – zapoczątkowanych zostało wiele procesów, często niezauważalnych, które dziś kształtują nasze życie. Małgorzata Szpakowska, wykorzystując różnego typu dokumenty autobiograficzne, przede wszystkim pamiętniki i listy do redakcji czasopism, analizuje zmiany zachodzące w samowiedzy obyczajowej Polek i Polaków, zwłaszcza po roku 1989 i stara się pokazać najważniejsze składniki ulotnej materii świadomości zbiorowej: przekonania i aspiracje, uprzedzenia i fobie, normy zachowań i przeobrażanie się tabu.

„Zawsze powtarzam, że różnych rzeczy mi Pan Bóg poskąpił, ale w tym jednym punkcie czuję się osobą wybraną – ponieważ studiowałam w najlepszym miejscu, w jakim można było w owym czasie studiować” – mówi Małgorzata Szpakowska o warszawskim Wydziale Filozofii w latach sześćdziesiątych. Czuła się outsiderką, niezdolną do utożsamienia się z rówieśnikami, komandosami w marcu 1968, ani z więźniarkami z Fordonu. Autorka siedmiu książek i ponad pięciuset artykułów, redaktorka w „Dialogu”, badaczka polskiej samowiedzy obyczajowej, a także profesor tytularny, nadal postrzega siebie jako osobę spoza głównego nurtu. W rozmowie z dawnymi doktorantkami, teraz przyjaciółkami, opowiada o swoich rodzinnych historiach, w tle których pojawiają się tajne szkolnictwo, więzienie na Pawiaku, oboz w Starobielsku, powstanie warszawskie i stalinizm. Jej narracja jest przekorna, pozbawiona patosu, często z sarkazmem, ale dystans ten słabnie, gdy rozmowa dotyczy konspiracji, kryteriów w humanistyce czy marginesów Solidarności. W dialogu uczestniczą Agata Chałupnik, Justyna Jaworska, Justyna Kowalska-Leder, Joanna Krakowska oraz Iwona Kurz. Książka powstała przy wsparciu Fundacji im. Róży Luksemburg.

Książka Małgorzaty Szpakowskiej to monografia „Wiadomości Literackich", ukazujących się w latach 1924 -1939. Autorka analizuje zawartość kolejnych numerów pisma według klucza tematycznego, uzupełniając swój wywód materiałami z innych źródeł - wspomnień, listów oraz opracowań naukowych. Poruszane są kolejne aspekty istnienia tygodnika, od spraw technicznych, przez sylwetki redaktora i autorów, do zagadnień literackich. Prezentowane są również poglądy redakcji na zagadnienia społeczne i polityczne, których pojawienie się na łamach, mimo iż pierwotnie wykraczające poza program pisma, było podyktowane zmieniającą się sytuacją polityczną. Rozważania Małgorzaty Szpakowskiej mają charakter autorski, czasem na granicy subiektywizmu, i zachwycają ostrością widzenia i erudycją. Jest to szczególnie cenne, gdy mowa o silnym ośrodku intelektualnym i kulturalnym - „Wiadomości" wydają się jednym z najbardziej znaczących głosów w ideowym chaosie międzywojnia. Manifestacyjna niezależność sądów i otwarcie na nowe prądy prowokowały do wielu ataków. Szpakowska pokazuje, jak samozwańczy heretyk na ambonie Słonimski, zaciekły reformator Boy i domniemany anarchista Tuwim odpierają oskarżenia o szarganie narodowych świętości, bezbożność, pornografię i grafomanię. Lektura tej książki uświadamia, że twórcy pisma, nigdy nie dając umrzeć nadziei na nowoczesność, chcieli być i byli reformatorami swojej ojczyzny.